Neandertalczyk – od rozważań genetycznych, aż po kulturę

W czasach współczesnych ścieżki Człowieka rozumnego i Neandertalczyka przecięły się ponownie w 1856 roku. W jaskini doliny Neanderthal w Niemczech grupa robotników kamieniołomów napotkała w czasie pracy ludzkie kości. Jednak nie były one takie same jak typowego człowieka, dlatego też zainteresowano się nimi bardziej (Alex, 2018).

Pierwsze opisanie w literaturze

Znalezione tam kości były ewidentnie ludzkie, ale kończyny były dużo grubsze, natomiast żebra niezwykle zaokrąglone, czaszka (znaleziona jako niepełna) miała wystające czoło i podłużny kształt. Pojawiły się od razu różne teorie, które miały tłumaczyć te anomalie. Niektórzy twierdzili, że była to osoba zdeformowana, inni, że kozacki żołnierz z krzywicą (Alex, 2018). Jednakże geolog, który zajmował się badaniem kości, nazwał go Homo neanderthalensis, co było rewolucją – pierwszym naukowo nazwanym skamieniałym homininem. Przez długie lata niestety nie był on szanowany ani poważany w naukowym światku. W 1864 roku King napisał, że: „myśli i pragnienia stworzenia… nigdy nie wzbiły się ponad myśli i pragnienia bestii” (s. 96).

Rekonstrukcja Neandertalczyka autorstwa Hermanna Schaaffhausena, 1888.

Wtedy to także zaczęto zgłębiać bardziej temat podobnych szczątków, które już posiadano w zbiorach, a były źle zadokumentowane. Zaliczono do nich między innymi fragment czaszki dziecka z jaskini Engis (1829 rok), jak i czaszkę kobiety znalezionej w Forbes’ Quarry (1848).

Kiedy i gdzie żył Neandertalczyk?

Od tamtej pory łącznie odkryto ponad 350 szczątków Neandertalczyków, których kości wydatowane są od 40 000 do 200 000 lat, wszystkie te szkielety obejmują szeroki zakres geograficzny Eurazji, znalezione zostały między innymi w Hiszpanii, Francji, Włoszech, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Belgii, Chorwacji, Izraelu, Iraku, Portugalii, Rumunii, Czechach oraz Polsce. Ale! Jeszcze do niedawna uważano, że gatunek ten zaniknął w Europie około 40 000 lat temu. Jednakże w 2011 roku zespół naukowców ogłosił, że na stanowisku Byzovaya na Uralu odkryto pozostałości po Neandertalczykach datowanych na 31 000 lat temu, to 9 tysięcy lat dłużej niż do tej pory zakładano! Co więcej, to stanowisko byłoby wysunięte prawie 1100 kilometrów dalej na północ niż inne stanowiska (Alex, 2020). Do dziś trwa jednak debata, czy tak właśnie było.

Przybliżony zasięg występowania Neandertalczyków, z nowoczesnymi granicami państwowymi dla orientacji. Fioletowy: 450 tys. - 130 tys. lat temu, niebieski: 130 tys. - 40 tys. lat temu.

Dlaczego?

Na stanowisku tym, mimo iż bogatym i obfitym w znaleziska (ponad 300 kamiennych artefaktów i 4000 kości zwierzęcych) nie znaleziono żadnych kości, które można uznać za „ludzkie”. Natomiast znalezione na tym terenie narzędzia kamienne i inne artefakty wskazują na wykonanie przez Neandertalczyków. Tu natomiast pojawia się grupa badaczy, która uważa, że są one jednak tożsame z podobnymi znaleziskami z zachodniej Rosji (Sungir i Kostenki), które powiązane są ze szkieletami H. sapiens. Impas trwa i dopóki nie znajdą się kości z zachowanym DNA, nie uda nam się ustalić, czy faktycznie Neandertalczyk mógł przetrwać tak długo. Natomiast inne, już dokładniejsze znaleziska określają, że jak najbardziej mógł on przetrwać w takich warunkach. Szkielet neandertalskiego chłopca znaleziono w jaskini Teszik Tasz, w pobliżu Samarkandy (Uzbekistan), które dowodzi, że mogli oni zamieszkiwać wysokie góry (Wiley-Blackwell, 2013, s 780). Natomiast odkrycia z 2001 i 2007 roku w górach Uralu (Mamontowa Kuria) i Ałtaju (jaskinia Okładnikowa) sugerują, że zasięg Neandertalczyka mógł być aż tak duży (Świat Nauki, 2007, s. 7-9).

Kim jest jednak Neandertalczyk?

Ewolucyjnie jest to niezależna gałąź ewolucyjna człowieka, która rozwijała się w Europie. Wyewoluowali oni prawdopodobnie z Homo heidelbergensis lub innej formy blisko z nim spokrewnionej. Niektórzy szacują, że mieliśmy wspólnego przodka jeszcze 520 000 lat temu, inne źródła wskazują na 700 000 lat (Than, 2006). Część hominidów powoli wyemigrowała do Europy, gdzie ewoluowała w neandertalczyka, natomiast pozostała w Afryce część powoli ewoluowała w kierunku człowieka współczesnego. Wiemy natomiast, że pierwsze cechy neandertalskie w Europie pojawiły się ok. 400 tys. lat temu (Bischoff i in., 2003). Linia rozwijająca się w Afryce dotarła do Europy zdecydowanie później, około 100 tys. lat temu, gdzie spotkali całkiem odmiennych Neandertalczyków.

Jak bardzo odmiennych?

Czym różnił się Homo Sapiens od Homo Neanderthalensis? Po pierwsze różnice w budowie czaszki: wyróżniamy brak szpiczastej bródki, żuchwa Neandertalczyka jest szeroka, masywna i zaokrąglona, kości twarzoczaszki są szersze a policzki wysunięte do przodu. Podstawa czaszki jest wygięta, a nie zaokrąglona jak u człowieka. Neandertalczyk posiadał skośnie ścięte czoło i wyraźnie rozwinięte łuki nadoczodowłowe. Po drugie budowa ciała: bardziej krępa i mocna. Ręce i nogi proporcjonalnie krótsze, często wygięte, krótsze i masywniejsze kości długie kończyn. Neandertalczyk miał także mocno rozwiniętą muskulaturę klatki piersiowej, ramion i barków (był prawdopodobnie sporo silniejszy od Homo Sapiens). Rekonstrukcja na podstawie fenotypu dziecka określiła, że Neandertalczycy mieli najprawdopodobniej w przewadze niebieskie oczy i blond włosy. Natomiast co nas łączy z Neandertalczykiem? Mowa. Neandertalczyk mógł posługiwać się mową. Kość gnykowa znaleziona w jaskini Kebara (Izrael) w 1983 roku ma budowę mocno zbliżoną do ludzkiej. Badania DNA oraz badania kości dowiodły, że jest to wysoce prawdopodobne (Johansson, 2013). Neandertalczyk miał także podobny wzrost do człowieka (mężczyźni około 165 cm i 90 kg wagi; kobiety ok. 155 cm i ok. 50 kg).

Porównanie czaszki ludzkiej (po lewej) i neandertalskiej (po prawej) w Muzeum Historii Naturalnej w Cleveland.

Homo neanderthalensis czy Homo sapiens neanderthalensis?

Dzięki rozwojowi nauki, zwłaszcza badań DNA możemy wiele wyczytać ze skamieniałych kości, które pozwalają na pobieranie DNA mitochondrialnego. Porównanie materiałów genetycznych H. spiens i H. neanderthalensis wykazuje, że różną się one ułamkiem procenta (Than, 2006). Co więcej, różnice pomiędzy samymi szczątkami neandertalczyków z Lagar Velho9, Pestera cu Oase i Mladec sugerują, że mógł się on z H. sapiens krzyżować. Na tej podstawie pojawiła się hipoteza, że Neandertalczycy nie zostali wyparci, a wchłonięci przez H. sapiens (Smith i in., 2005). Do dziś jednak trwają spory czy tak właśnie jest (Holloway, 2013). Znaczące są jednak tutaj badania przeprowadzone przez Prof. Damiana Labuda z uniwersytetu w Montrealu. Badania jego zespołu dowiodły, że haplotyp B006 posiada około 9% populacji pozaeuropejskiej. Co w tym ciekawego? To, że jest to haplotyp wyselekcjonowany z DNA neandertalczyka, który pojawił się w DNA H. sapiens jakieś 50 – 80 tys. lat temu. Zatem prawie co 10 Europejczyk posiada od 1 do 4% genów neandertalczyka (Labuda, 2011). Co więcej, kości znalezione w Abrigo do Lagar Velho (Portugalia) datowane na 24 500 lat mają cechy przejściowe pomiędzy neandertalczykiem a człowiekiem współczesnym (Duarte, 1999). Dlatego też na chwilę obecną coraz więcej badaczy przyjmuje, że powinno się określać go nie jako odrębny gatunek, a podgatunek, czyli Homo sapiens neanderthalensis.

Małpy, czy kulturalni ludzie?

Neandertalczyk jako człowiek pierwotny wytwarzał narzędzia kamienne i drewniane, posługiwał się także ogniem. Różnice w wytwarzanych narzędziach są także zróżnicowane pod względem geograficznym. W ten sposób wyróżnia się kulturę mustierską oraz kulturę lewaluaską. Pierwsza z nich wywodzi się od miejscowości Le Moustier (Francja). Charakteryzuje się ona narzędziami wykonywanymi na odłupkach z zastosowaniem technologii mustierskiej. W tej technice używano rdzeni dyskoidalnych, z których po obwodzie odbijano odłupki degrosisażowe. Tak przygotowany rdzeń służył do uzyskania odłupków w formie trójkątnej (Kozłowski, 2004). Druga z nich wywodzi się ze stanowiska Levallois (Francja). W tej kulturze narzędzia były wytwarzane za pomocą odłupywania elementów z rdzenia. Rdzeń po przygotowaniu służył do pozyskania odłupków trójkątnych (ostrzy) lub prostokątnych (wiórów) (Kozłowski, Kaczanowski 1998). Zajmowali się oni głównie łowiectwem i zbieractwem. Dotychczas sądzono, że nie tworzyli oni stałych miejsc, w których się osiedlali, jednak odkrycie z 2019 roku zmieniło ten pogląd. W Pietraszynie (Polska) odkryto ponad 17 tys. fragmentów narzędzi krzemiennych wykonywanych przez różnych osobników, na przestrzeni pewnego czasu. Dowodzi to temu, że prawdopodobnie pozostawali oni w jednym rejonie przez pewien okres (Archeologia Żywa, 2019).

Rekonstrukcja wierzeń

Rekonstrukcji wierzeń niestety nie uda nam się pewnie nigdy osiągnąć. Ludy pierwotne nie pozostawiły po sobie żadnych zapisków, które mogłyby dowodzić, jak wyglądał ich system wierzeń. Wszystko, co wiemy, pozostaje w sferze domysłów i interpretacji. Mamy jednak dowody na to, że Neandertalczycy wierzyli w życie pozagrobowe, a śmierć i pogrzeb członków swoich rodzin łączyli z różnymi rytuałami.

Pochówki La Chapelle-aux-Saints

Sporym przełomem w tym zakresie okazało się badanie szczątków znalezionych we francuskiej jaskini La Chapelle-aux-Saints. W 1908 roku znaleziono w niej dobrze zachowane szczątki Neandertalskiego mężczyzny w podeszłym wieku. Ciało było złożone w pozycji embrionalnej, a kości zachowały się prawie w idealnym stanie. Wokół ciała znaleziono także różnego rodzaju artefakty, które mogły zostać złożone wraz z ciałem. W 1999 roku zespół badaczy z Williamem Rendu z Center for International Research in the Humanities and Social Sciences w Nowym Jorku na czele dostali pozwolenie na ponowne badania wykopaliskowe w tym rejonie. Do 2012 roku znaleziono jeszcze szczątki dwojga dzieci i osoby dorosłej, którym towarzyszyły kości żubra i renifera. Udało się im także ustalić pierwotne miejsce złożenia szkieletu odkrytego ponad sto lat wcześniej. Dokładne badania tego miejsca pozwoliły ustalić, że zagłębienie, w którym znaleziono szczątki mężczyzny, przynajmniej częściowo było zmodyfikowane pod kątem pochówku. Nie było ono zagłębieniem naturalnym (Rendu, 2014). To samo opracowanie podaje, że szczątki te były zdecydowanie mniej zniszczone, niż odkryte w tej samej jaskini szczątki reniferów i żubrów, zarówno pod kątem zwietrzenia, jak i śladów żerowania drapieżników. Ma to świadczyć o tym, że zostały one przykryte tuż po złożeniu do grobu.

Rekonstrukcja pochówku neandertalczyka w La Chapelle-aux-Saints. Muzeum La Chapelle-aux-Saints, Corrèze, Francja.

Co składano do grobu?

Wieloletnie badania pochówków neandertalskich pozwoliły na ustalenie, że oprócz ciała do grobu wkładano przedmioty, które mogły mieć jakieś znaczenie rytualne. Część z nich pokryta była różnego rodzaju pigmentem, głównie ochrą (Rendu, 2014). W jaskini Fumane (Włochy) oprócz licznych artefaktów kamiennych odkryto także ślady, które wskazują, że Neandertalczycy wykorzystywali pióra ptaków drapieżnych do robienia masek lub innych elementów stroju, które następnie składano do grobu wraz z właścicielem (Peresani i in., 2011; Fiore i in., 2016). W pochówkach pojawiają się także muszle oraz malowane muszle, które były prawdopodobnie elementami ozdób (Peresani i in., 2013; Zilhão i in., 2010). Niektóre analizy szczątków z terenu Iraku (Shanidar) dowodzą także pozostałości skupisk pyłków kwiatów wokół szkieletów (Pomeroy, 2020).

Chłopiec z Lagar Velho

Ciekawym przypadkiem pochówku jest również Chłopiec z Lagar Velho. W 1999 roku odsłonięto bowiem szczątki chłopca w przedziale od 3 do 5,5 lat, datowane na 24,5 lat. Odkrycia dokonano w Lagar Velho w dolinie Lapedo (Portugalia). Chłopiec pochowany był w pozycji na wznak, z głową przechyloną na wschód (w kierunku klifu, pod którym był pochowany), nogi chłopca były skrzyżowane. Sam szkielet oraz jego okolice były pokryte warstwą czerwonej ochry, ale jej warstwa zatrzymała się przed szkieletem, co sugeruje, że ciało było owinięte kawałkiem materiału. Wokół chłopca ułożono wieniec składający się z kości zwierząt oraz kamieni. Datowanie radiowęglowe potwierdziło, że były one złożone w tym samym czasie. W okolicy szyi chłopca znaleziono przewierconą muszlę Littorina obtusata, która prawdopodobnie została przerobiona na wisiorek (Duarte i in., 1999). Podobne muszle znaleziono także w pochówkach w Gruta do Caldeirão (datowane na 26,020 – 320 przed naszą erą) oraz w pochówkach z Wielkiej Brytani (Paviland), Włoch (Arene Candide, Barma Grande, Caviglione, Ostuni) i Czech (Brno, Dolní Věstonice). Co więcej, badanie kości z tego znaleziska dowodzi, że był on prawdopodobnie mieszanką Neandertalczyka z wczesnym człowiekiem współczesnym, być może Kromaniończykiem, jednakże nie jest on hybrydą w pierwszym pokoleniu (Tattersall, Schwartz, 1999).

Lagar Velho 1 in situ, z uszkodzoną czaszką i usuniętymi elementami lewego przedramienia. Źródło: PNAS June 22, 1999 96 (13) 7604-7609.

Kultura i sztuka

Mówi się, że to dopiero człowiek współczesny opanował sztukę i myślenie abstrakcyjne. Jednakże najnowsze badania dowodzą, że już Neandertalczyk zaczął tworzyć sztukę naskalną. Według badań przeprowadzonych przez badaczy z University of Southampton (Wielka Brytania) i Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology (Niemcy). Przeanalizowano ponad 60 próbek pobranych z jaskiń La Pasiega (północno-wschodnia Hiszpania), Maltravieso (zachodnia Hiszpania) i Ardales (południowo-zachodnia Hiszpania). Ich datowanie pozwoliło ustalić, że mają one co najmniej 64 tys. lat (czyli o 20 więcej niż do tej pory). Datowanie to pozwala stwierdzić, że malowidła te pojawiły się przed wejściem do Europy człowieka współczesnego. Datowanie przeprowadzono metodą uranowo-torową, która jest dokładniejsza niż dotychczasowe datowanie radiowęglowe. Badacze sugerują, że przebadanie próbek z innych jaskiń Europy pozwoli na powiększenie tego znaleziska (University of Southampton, 2018).

Duży samiec jelenia z panelu numer 59, z Galerii B (drugie sanktuarium) Cueva de La Pasiega, na górze Castillo, miejscowość Puente Viesgo.

Malowidła naskalne

W jaskiniach przebadanych przez naukowców wszystkie malowidła były wykonane za pomocą czerwonej ochry, czyli pigmentu uzyskanego z hematytu (minerał). Rysunki te przedstawiają sylwetki zwierząt, obrysy dłoni oraz figury geometryczne. Oprócz nich w jaskiniach odkryto ryty naskalne. Badacze są zgodni, że malowidła te powstały jako zaplanowana czynność. Wskazuje na to między innymi to, że musiano dobrać odpowiednie źródło światła do pracy wewnątrz jaskini, a także opracować sposób pozyskiwania i mieszania pigmentu (University of Southampton, 2018).

A może muzyka?

W 1995 roku w jaskini Divje Babe na terenie Słowenii odkryto dość ciekawy artefakt. Był to 12-centymetrowy fragment kości udowej niedźwiedzia z dwoma okrągłymi otworami (Bahn, Vertud, 1997). Wtedy to też został on okrzyknięty Fletem z Divje Babe. Miało to dowodzić, że Neandertalczycy posiadali również w jakiś sposób rozwinięty zmysł muzyczny. Jednakże, jak się okazało w toku badań, po dwudziestu latach tezę tę mocno podważono. W 2015 roku paleobiolog Cajus Diedrich przeprowadził skrupulatne badania kości i udowodnił, że rozstaw otworów pasuje do rozstawu kłów hieny jaskiniowej (Martins, 2015). Podważa to zatem teorię o intencjonalnym wykonaniu instrumentu muzycznego przez Neandertalczyka. Badania pozostają jednak w sferze dywagacji, być może uda się jeszcze odnaleźć coś, co rozjaśni tę dyskusję.

Ten kawałek kości udowej niedźwiedzia znaleziony w 1995 roku w jaskini Divje Babe (Alpy) ma dwa otwory, które archeolodzy początkowo zinterpretowali jako część fletu wykonanego przez neandertalczyka.

Choroby i ich leczenie – czy Neandertalczyk dbał o swoich?

O człowieku z La Chapell już była mowa. Jest on jednak ciekawym znaleziskiem również ze względu na jego stan za życia. Ten Neandertalczyk był w podeszłym wieku. Martin Haeusler (Hausler, Rothschild, 2021), który ponownie przebadał jego szkielet, określił, że mógł być w przedziale wiekowym 50 – 60 lat. Pozostałości na szkielecie wskazują, że miał on między innymi zdeformowane lewe biodro, uszkodzone kolano, zwyrodnienie kręgów szyjnych oraz złamane żebro. Jednak nie było ono przyczyną śmierci (Musee de l’homme). Co więcej, nie miał on także większości zębów. Jednak utracił je dość długo przed śmiercią. Oznacza to, że prawdopodobnie inni członkowie grupy, w której żył pomagali mu w przygotowaniu jedzenia ta, aby był w stanie je pogryźć. Najnowsze badania tego szkieletu dowiodły również, że cierpiał on na chorobę zwyrodnieniową stawów spowodowaną stanem zapalnym. Haeusler określił, że na szkielecie zachowały się dowody na to, że była to prawdopodobnie jedna z pierwszych osób na świecie zarażonych brucelozą. Jest to choroba odzwierzęca wywoływana przez bakterie z rodzaju Brucella. Nasz Neandertalczyk zaraził się nią, prawdopodobnie oprawiając upolowane zwierzę. Choroba ta być może doprowadziła do jego śmierci, ponieważ Haeusler uważa, że mógł on umrzeć na jedno z powikłań, czyli zapalenie wsierdzia.

Neandertalczyk w świetle nowych badań archeologicznych

W ostatnich latach archeolodzy nie tylko bardzo chętnie powrócili do powtórnej analizy szczątków oraz pozostałości po neandertalczykach, ale także rozszerzyli badania archeologiczne w tym zakresie.

Neandertalczyk w Polsce

Między innymi odkryto najstarsze na terenie dzisiejszej Polski szczątki należące do Neandertalczyka. Do tej pory były to kości pochodzące z Jaskini Stajnia datowane na ok. 52-42 tys. lat. W roku 2018 zespół badaczy z Instytutu Archeologii UJ w Krakowie podczas powtórnej analizy kości znalezionych w obrębie Jaskini Ciemnej wyróżnił dwie kości należące do dziecka. Są to paliczki, które wydatowano na około 115 tys. lat. Co ciekawe, noszą one na sobie ślady przetrawienia przez układ pokarmowy dużego, drapieżnego ptaka. Nie można jednak ustalić, czy dziecko zostało zaatakowane przez ptaka, czy ten pożywił się szczątkami dziecka zmarłego. W tej samej jaskini odkryto również ząb należący do Neandertalczyka datowany na ok. 50 tys. lat (Zdziebłowski, 2018).

Konstrukcje z jaskini Bruniquel

Jacques Jaubert (2016) wraz ze swoim zespołem wydał artykuł, który dowodził, że Neandertalczycy świadomie już przebudowywali wnętrza jaskiń, w których osiadali. Przeprowadzili oni między innymi nie tylko analizę kręgów stalagmitowych znajdujących się w jaskini, ale także ich datowanie. Zarówno badanie uranowe wierzchołków stalagmitów, jak i pozostałości ognisk wskazuje, że konstrukcje te powstały ok. 176,5 tys. lat temu. Badanie odrostów stalagmitów potwierdza to datowanie. Ma to być dowód na wytworzenie tych konstrukcji intencjonalnie przez Neandertalczyków, którzy tę jaskinię mieli zamieszkiwać.

Konstrukcja wykonana przez człowieka, 176 500 lat temu, na dnie jaskini Bruniquel, z 400 połamanych i rzędowych stalagmitów.

Pozyskiwanie dziegciu

Za najstarsze znalezisko dziegciu uznawane jest znalezisko z kamieniołomu Campitello we Włoszech, jest ono datowane na około 250-260 tysięcy lat (Kozowyk i in., 2017). Są to dwa odłupki krzemienne ze śladami dziegciu, uzyskanego prawdopodobnie z brzozy (lub innych drzew z rodziny brzozowatych), co wykazały analizy chemiczne. Jest to dowód na to, że Neandertalczyk musiał opracować metodę, która pozwalałaby na pozyskiwanie dziegciu bez posiadana naczyń ceramicznych. Do dziś jednak naukowcy nie są pewni, jaką dokładnie metodą było to przeprowadzane. Niektórzy badacze sugerują, że używali oni zakłębień wypełnionych kamieniami i silnie schudzoną gliną, która ma nie pozostawiać śladów poprodukcyjnych (Kasprzyk, 2018). Inne badania opierały się na uszczelnianiu zagłębienia pisakiem, darnią i liśćmi. Ciekawym eksperymentem był również ten, w którym umieszczono zwitek kory brzozowej w popiele z żarem. Udało się uzyskać w ten sposób niewielkie ilości dziegciu (Kasprzyk, 2018). Niezależnie jednak od metody, którą posługiwali się Neandertalczycy, wiadomo, że udało im się nie tylko dziegieć pozyskać, ale także przekazać tę wiedzę następnym pokoleniom.

Mowa artykułowana i możliwości przekazywania wiedzy

Kolejne rozważania dotyczą także tego, czy Neandertalczyk był w stanie nie tylko posługiwać się artykułowaną mową, ale także czy tworzył on jakiś konkretny język i sposób porozumiewania się. O tym, że miał on budowę anatomiczną (oraz genetyczną), która pozwalała mowę u niego wykształcić, już wspominaliśmy. Jednak najnowsze badania dowodzą, że Neandertalczyk miał zdecydowanie inną budowę mózgu niż człowiek współczesny. Charakteryzował się on przede wszystkim większych rozmiarów obszarem płata potylicznego. Ma on być powiązany z większym rozmiarem oczu, jako że odpowiada on między innymi za wzrok. Ma to być cecha dostosowania się do mniejszej ilości światła i mniejszego nasłonecznienia w tej szerokości geograficznej (Dec, 2018). Samo istnienie mowy zostało potwierdzone w badania, jednak nie oznacza to, że można to połączyć z powstaniem konkretnego języka (Lind i in., 2013). Bazując jednak na źródłach dowodzących umiejętności pozyskiwania dziegciu, złożonych form pozyskiwanych narzędzi, a także z pojawieniem się symbolicznej sztuki naskalnej pojawiają się teorie, że Neandertalczyk był w stanie opanować mowę na tyle, by móc przekazać swoją wiedzę innym osobnikom. Może to dowodzić, że już Neandertalczycy posługiwali się jakąś formą unormowanej mowy, która była zrozumiała dla większej liczby osobników (Dedieu, Levinson, 2018; Hoffman i in., 2018).

Hybrydy Neandertalczyka i człowieka współczesnego

Już od 2012 roku pojawiają się dowody na to, że dochodziło do krzyżowania się człowieka współczesnego z Neandertalczykiem. Wspomniane było tu między innymi odkrycie chłopca z Lagar Velho. Od lat pojawiają się także badania, które potwierdzają krzyżowanie się tych gatunków (Neves i Serva, 2012; Wall i in., 2013; Fu i in., 2014, 2015, 2016; Prüfer i in., 2014; Kuhlwilm i in., 2016; Slatkin i Racimo, 2016; Gregory i in., 2017; Nielsen i in., 2017; Simonti i in., 2016; Slon i in., 2017, 2018; Browning i in., 2018). Jednak do tej pory nie ma znaleziska potwierdzającego, że jest to hybryda Neandertalczyka i człowieka anatomicznie współczesnego w pierwszym pokoleniu. Najbliższym pokrewieństwem wyróżniają się szczątki Oase 1 (Fu i in., 2015; Slon i in., 2018) znalezione w 2002 roku w jaskini Peștera cu Oase (Rumunia). Mają one około 6-9% genomu neandertalskiego, co sugeruje, że jest to osobnik spokrewniony w czwartym – szóstym pokoleniu z neandertalczykiem (Fu i in., 2015). Natomiast badania genetyczne potwierdziły, że osobnik Denisova 11, pochodzący z jaskini w Ałtaju jest hybrydą Neandertalczyka i Denisowczyka. Dokładnie matka tego osobnika była neandertalczykiem, a ojciec denisowianinem (Slon i in., 2018).

Neandertalczyk a koronowirus – czy mają coś ze sobą wspólnego?

W roku 2020 Hugo Zeberg wraz z Svante Pääbo opublikowali dość ciekawe badania (Zeberg, Pääbo, 2020). Według ich wyników fragment nitki DNA składający się z sześciu genów z chromosomu trzeciego może odpowiadać za trzykrotnie częstsze zapadanie niektórych osób na COVID-19. Jest to fragment genu pochodzący z linii genowej Neandertalczyków. Osoby, u których gen ten stwierdzono, są bardziej narażone na złapanie oraz cięższy przebieg choroby wywoływanej SARS-Cov-2. Pääbo podkreśla też, że może on być także odpowiedzialny za wysoki odsetek zgonów wśród osób urodzonych w Bangladeszu i mieszkających w Wielkiej Brytanii oraz wśród Włochów i Hiszpanów (Sochaczewski, 2020).

Literatura

1. Alex, B. 2018 Who Were the Neanderthals?, online: https://www.discovermagazine.com/the-sciences/neanderthals. [Dnia: 6.02.2022].
2. Alex, B. 2020, In Russia's Far North, a Lone Group of Neanderthals May Have Been the Last of Their Kind, online: https://www.discovermagazine.com/planet-earth/in-russias-far-north-a-lone-group-of-neanderthals-may-have-been-the-last-of. [Dnia: 6.02.2022].
3. Archeologia Żywa 2019 Odkryto największą neandertalską pracownię krzemieniarską, online: https://archeologia.com.pl/odkryto-najwieksza-neandertalska-pracownie-krzemieniarska-po/. [Dnia. 6.02.2022].
4. Bahn, P.G., Vertut, J. 1997 Journey Through the Ice Age. Berkeley: University of California Press.
5. Bischoff J.L. i in. 2003 Neanderthals. J. Archaeol. Sci. (30): 275.
6. Browning, S. R., i in. 2018 Analysis of Human Sequence Data Reveals Two Pulses of Archaic Denisovan Admixture. Cell, 173, 53–61.
7. Dec, O. 2018 Neandertalczyk i człowiek anatomicznie współczesny w ujęciu najnowszych źródeł archeologicznych i paleoantropologicznych, Folia Praehistorica Posnaniensia T. XXIII.
8. Duarte, C. 1999 The early Upper Paleolithic human skeleton from the Abrigo do Lagar Velho (Portugal) and modern human emergence in Iberia. PNAS 96 (13). 7604-7609.
9. Fiore, I. i in. 2016 From feathers to food: Reconstructing the complete exploitation of avifaunal resources by Neanderthals at Fumane cave, unit A9. Quaternary International 421.
10. Johansson, S. 2013 The Talking Neanderthals: What do Fossils, Genetics and Archeology Say? Biolinguistics, 7, 35-74
11. Fu, Q., I in. 2015 An early modern human from Romania with recent Neanderthal ancestor. Nature, 524, 216–219.
12. Fu, Q., I in. 2014 Genome sequence of a 45,00-year-old modern human from western Siberia. Nature, 514, 445–449.
13. Fu, Q., I in. 2016 The genetic history of Ice Age Europe. Nature, 534, 200–205.
14. Gregory, I in. 2017 Neanderthal-Derived Genetic Variation Shapes Modern Human Cranium and Brain. Scientific Reports 7, 6308.
15. Hausler, M., Rothschild, B. 2021 Possible vertebral brucellosis infection in a Neanderthal. Scientific Reports volume 11. 19846.
16. Hoffman, D. i in. 2018 Symbolic use of marine shells and mineral pigments by Iberian Neandertals 115,000 years ago. Science Advances, 4(2), eaar 5255.
17. Holloway, A. 2013 Entire Neanderthal genome finally mapped – with amazing results, online: https://www.ancient-origins.net/news-evolution-human-origins/entire-neanderthal-genome-finally-mapped-amazing-results-001138, [Dnia 6.02.2022].
18. Jaubert, J. i in. 2016 Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France. Nature 534. 111-114.
19. Kasprzyk, P. 2018 Bezceramiczna produkcja dziegciu w ujęciu badań eksperymentalnych. [Maszynopis pracy licencjackiej, Instytut Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu].
20. King, W 1864 The reputed fossil man of the Neanderthal. Quarterly Journal of Science. 88-97.
21. Kozłowski, J.K. 2004, Wielka Historia Świata, t. I Świat przed „rewolucją” neolityczną. Fogra Kraków.
22. Kozłowski, J.K, Kaczanowski, P. 1998 Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Kraków.
23. Kozowyk, P. R. B. i in. 2017 Experimental methods for the Palaeolithic dry distillation of birch bark: implications for the origin and development of Neandertal adhesive technology. Scientific Reports 7. 8033.
24. Kuhlwilm, M. I in. 2016 Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals. Nature, 530, 429–433.
25. Labuda, D. i in. 2011 An X-Linked Haplotype of Neandertal Origin Is Present Among All Non-African Populations, Molecular Biology and Evolution, Volume 28, Issue 7.
26. Lind, J. i in. 2013 Dating human cultural capacity using phylogenetic principles. Scientific Reports, 3.
27. Martins, R. 2015 Was "Earliest Musical Instrument" Just a Chewed-Up Bone? Online: https://www.nationalgeographic.com/science/article/150331-neanderthals-music-oldest-instrument-bones-flutes-archaeology-science. [Dnia: 7.02.2022].
28. Musee de l’homme de Neandertal, Ouvert depuis 1996, le Musée de la Chapelle-aux-Saints célèbre la découverte de la première sépulture de l'Homme de Néandertal. Online: http://www.hominides.com/html/lieux/musee-de-l-homme-de-neandertal-chapelle-aux-saints.php. [Dnia: 7.02.2022].
29. Neves, A., Serva, M. 2012 Extremely Rare Interbreeding Events Can Explain Neanderthal DNA in Living Humans. PLoS ONE, 7(10), e47076.
30. Nielsen, R., I in. 2017 Tracing the peopling of the world through genomics. Nature, 541, 302–310.
31. Peresani, M. i in. 2011 Late Neandertals and the intentional removal of feathers as evidenced from bird bone taphonomy at Fumane Cave 44 ky B.P., Italy. PNAS 108 (10). 3888-3893.
32. Peresani, M. i in. 2013 An Ochered Fossil Marine Shell From the Mousterian of Fumane Cave, Italy. PLoS One. 8(7): e68572.
33. Pomeroy, E. i in. 2020 New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave. Antiquity. Volume 94. Issue 373. 11 – 26.
34. Prüfer, K., I in. 2014 The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains. Nature, 505, 43–48.
35. Rendu, W. i in. 2014 Evidence supporting an intentional Neandertal burial at La Chapelle-aux-Saints. PNAS 111 (1), 81-86.
36. Simonti, C., I in. 2016 The phenotypic legacy of admixture between modern humans and Neandertals. Science, 351, 737–741.
37. Slatkin, M., Racimo, F. 2016 Ancient DNA and human history. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113, 6380–6387.
38. Slon, V., i in. 2017 A fourth Denisovan individual. Science Advances, 3(7), e1700186.
39. Slon, V., i in. 2018 The genome of the offspring of a Neanderthal mother and a Denisovan father. Nature, 561, 113–116.
40. Smith, F.H., Jankovićb, I., Karavanićc, I. 2005 The assimilation model, modern human origins in Europe, and the extinction of Neandertal. „Quaternary International”. 137 (1).
41. Sochaczewski, J. 2020, Podatność na koronawirusa odziedziczyliśmy po neandertalczykach. Nowe badanie. Online: https://www.national-geographic.pl/artykul/podatnosc-na-koronawirusa-odziedziczylismy-po-neandertalczykach-nowe-badanie. [Dnia: 7.02.2020].
42. Świat Nauki 2007 Prószyński Media. Grudzień.
43. Tattersall, I., Schwartz, J.H. 1999 Hominids and hybrids: The place of Neanderthals in human evolution. Proc Natl Acad Sci U S A. 96(13): 7117–7119.
44. Than, K. 2006 Scientists decode Neanderthal genes, online: https://www.nbcnews.com/id/wbna15732243. [Dnia: 6.02.2022].
45. Uniwersity of Southampton 2018 Earliest cave paintings were made by Neanderthals, online: https://www.southampton.ac.uk/news/2018/02/neanderthals-art.page. [Dnia 7.02.2022].
46. Wall, J. D., i in. 2013 Higher levels of Neanderthal ancestry in East Asians than in Europeans. Genetics. DOI:10.1534/genetics.112.148213
47. Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution 2013 Bernard Wood (red.) Chichester: Blackwell Publishing.
48. Zdziebłowski, S. 2018 Odkryto najstarsze szczątki człowieka w Polsce; mają ponad 100 tys. lat. Online: https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C31267%2Codkryto-najstarsze-szczatki-czlowieka-w-polsce-maja-ponad-100-tys-lat.html. [Dnia: 7.02.2022].
49. Zeberg, H. Pääbo, S. 2020 The major genetic risk factor for severe COVID-19 is inherited from Neandertals, Nature doi: 10.1038/s41586-020-2818-3.
50. Zilhão, J. i in. 2010 Symbolic use of marine shells and mineral pigments by Iberian Neandertals. PNAS 107 (3). 1023-1028.

1